چیسگین= نارین یاغیش،دومان کیمی یاغیش

چایان= عقرب

چئشید= نوع،جنس،

چیشیدلی= متنوع

چئشیدسیز= بدون تنوع

چئوره= محیط، پیرامون ،دوروبر

چئوره لمک= احاطه کردن

چئوره لنمک= احاطه شدن

چئوریلمک= سقوط کردن،دگرگون شدن

چئوریلیش= تغییر و تحول

چئوره دیشی= خارج محدوده،خارج از محیط

چئوریم=برگشته،پشت و رو شده

چات= درز،شکاف

چاپماق= تاراج کردن، چهارنعل تاختن،شکافتن

چاپیشما=مسابقه ی اسب دوانی

چاپیق= شکافته ،اثر زخم

چاتیش= نیل،رسیدن

چاتیشما= نائل شدن

چاتیشمازلیق= نارسایی ،کمبود

چاتیشمازز= نا کافی

چکیم= جاذبه

چکیجی= جذاب

چکیلمه= عقب نشینی

چوو= شایعه

چیلغین= شیدا دیوانه

چاغ= عصر،دوران

چاغداش معاصر

چارچک= حیران

چکینگن= خجول، کمرو

چارپاشیق= درهم برهم

چاش= کج

چاشباش= مبهوت

چالار= رنگ

چاققیشما= تصادف

چایریش= دعوت



بیرنئچه سؤزجوک

جایناق=چنگال ،پنجه

جیغیر= کوره راه

جان سیخیجی= جانفرسا

جینگیلتی= طنین،صدای زنگ

جینلاما= طنین

جینلاماق= طنین انداز شدن

جیوریق=زرنگ،چالاک،باهوش

جانلاندیرما= احیا

جانلی قالخان= سپر انسانی

جایماق= عدول کردن،زیر قول خود زدن

جایدیرماق=به اشتباه انداختن

جیهاز= دستگاه،افزار

جیدا= نیزه

جیزگی=خط،شیار

جیزگی=خراش

جوشغون=پرهیجان،جوشان،متلاطم

جؤمرد=جوانمرد،بخشنده

جوجرمک=جوانه زدن،سبز شدن

جانلی=زنده،جاندار

جانسیز= بیجان،مرده،ناتوان

جانسیخیجی=جانفرسا،ملال آور

جانا سینر=دلچسب،دلپذیر

جان چکیشمه سی=احتضار، در حال جان کندن

اولاسیلیق=امکان

اولاسی=ممکن

آراماق= جستجو کردن

آراییش=جستجو

سئچه نک= حق انتخاب،گزینه

ائرمک= رسیدن،نائل شدن

ماراق=علاقه،رغبت،کشش،اشتیاق،کنجکاوی

ماراقلی= جالب توجه،علاقمند

ماراقجیل=کنجکاو

اوغراتماق=سوق دادن،دچارکردن

اوغراشماق=مشغول شدن با امری،مواجه شدن

اوغراماق=سوق داده شدن،متمایل شدن به،مواجه شدن

اوغراشدیران=سوق دهنده،مشغول کننده به امری

اوغراشدیریجی= سوق دهنده،مشغول کننده

قاپالی توپلوملار=جوامع بسته

  یئنه سؤزجوک
بو گون بیر گؤزل شعر یازاجاقدیم آنجاق هر کسین سؤزجوکلره ماراقلاندیغی اوچون یئنه ده بیر نئچه سؤزجوک یازیرام:

بیلیم= علم
بیلیملر=علوم    
بیلیمسل= علمی    (bilimsəl)                             
بیرئی= فرد     (birey)
بیرئیسل= فردی (bireysəl)
بیلیک= اطلاعات،دانسته
بیلدیریش= اعلان،اطلاعات
بیلگی=دانش ،معلومات
بیلگی سایار= کامپیوتر،رایانه
بیلگی لندیرمک= آگاهی دادن،مطلع ساختن
باسقین= هجوم (basqın)
باسقینچی=مهاجم
باسقینچیلیق=تهاجم
باسقی=فشار(باسقیسی آلتیندا=زیر ِفشار ِ)
بویوروق=فرمان،امر  (buyuruq)
بویوروق قولو= مطیع اوامر
بویورماق= فرمودن،امر کردن(میل بویورون= میل بفرمایید)
بولوو = اوراق داشی  (bülöv)
بولوولنمک =تیز شدن،برنده شدن  (bülövlənmək)
(داشا چکیلمک،ایتی لنمک)
بورکو= خفقان،هوای خفه،شرجی (bürkü)
باغیرماق=دادزدن
باغریشماق=برسر ِ هم داد زدن
باغ= باغ و بوستان
باغ= بند
باغیملی=وابسته   (bağımlı)
باغیملیلیق=وابستگی
باغیمسیز=مستقل
باغیمسیزلیق=استقلال،وابسته نبودن
بورولغان= گرداب،گردباد
بئلیرتی= معرف،نمایانگر،نمود   (belirti)
بئلیرگین=معروف،شناخته شده (belirgin)
بئلیرسیز=نامعلوم،ناشناخته،مبهم
بئلیرسیزلیک=ابهام
بئلیرتج= قید(دردستورزبان)   (belirtəc)
بونالیم=افسردگی     (bunalım)
(روحسال بونالیم=افسردگی روحی)
بنزه مک= شباهت داشتن،تشابه
بنزه ری=متشابه،مثل،مانند
بنزه ییش= تشابه
بوی = ناغیل   (boy)
بنیز=چهره،سیما،صورت    (bəniz)
باشقا= دیگر،غیر
باشقالاشماق=دیگرگونه شدن،تغییر یافتن
بوش= خالی،تهی
بوشلوق= خلاء،تهی بودن
بؤلگه= منطقه،بخش (bölgə)
باخیش آچیسی=نقطه ی نظر،زاویه ی دید
(آچی=زاویه)    (açı)
بکله مک=انتظارکشیدن،منتظربودن
بکله مه=انتظار(بکله ییش)
بکله دیجی= آنچه که درانتظار میگذارد
بکچی=نگهبان ،مراقب(گؤزجو)   (bəkçi=gözcu)
بایاغی= مبتذل   (bayağı)
بایاغیلیق=ابتذال
بوغونتو=خفقان،اختناق
باغناق=بویون باغی   (bağnaq)
بؤجک= حشره          (böcək)
بیتگی= گیاه،نبات
باریش=صلح،آشتی
باریشماق=صلح و دوستی کردن
باریشماز=آشتی ناپذیر
باریشیقلی=درحال صلح و دوستی
باتی=غرب،مغرب   (batı)
باتی دوشونوشو=تفکر غربی
باتیلی=غربی
باتیش=غروب (batış)
باشلانقیج=ابتدا،آغاز،شروع (başlanqıc)
بولماق=پیداکردن             (bulmaq)
بیلمک= دانستن             (bilmək)
بولوش= یافته                 (buluş)
بولوشماق=همدیگر رایافتن،ملاقات
باجارماق= بلد بودن
باجاریق=مهارت،توانایی،عرضه
باجاریقلی=ماهر،توانا،باعرضه
باجاریقسیز=بی عرضه ،ناتوان
باجاریقلیلیق=باعرضه بودن
باجاریقسیزلیق=بیعرضگی
باشین بلایا گیرمه سی=به دردسر افتادن
بیتمک=تمامشدن
بیتیریش=پایان،ختام
بیتیریش توره نی= مراسم اختتامیه
بیتمک=روییدن
بیتگی=گیاه،نبات
بیتگیسل=گیاهی   (bitgisəl)
بیتگیسل یاشام=زندگی گیاهی
بیچیم=طور،طرز(نه بیچیم=چطور،چگونه)
بیرر-بیرر=یکایک،تک به تک   (birər-birər)
بؤلوجولوک=جدایی طلبی   (bölücülük)
بسله مک=پرورش دادن      (bəsləmək)
بسله نمک=پرورش یافتن
بسله ییجی=پرورشدهنده
بسله ییش=پرورش
بیرنئچه سؤزجوک
آغلامسینماق= بغض کردن،بغض راه گلو را گرفتن
آغلامسینماق= أدای گریه درآوردن
آفاجان= ناقلا،آتشپاره
آندلاشماق=هم عهدشدن،هم قسم شدن،پیمان بستن
آندیر= میراث،ماترک،مال بی صاحب
آواند اولماق=روبراه بودن،    خیردرپیش بودن
آیازلاماق= انتظار بی حاصل کشیدن
آیازلاماق = در سرما ماندن
آیغین= افسرده،بیحال،دلباخته
آپاریجی قوه= نیروی محرکه
آماج= هدف
آماجلی= هدفدار
آیدینلادیلماق= روشن شدن،واضح ومبرهن شدن
آیاقلانما= قیام
آیاقلانماق=شورش و قیام کردن
آچیقلاما= افشا
آیرینتی= شرح ،بسط
آیرینتیلی= مشروح،مبسوط
آراش = گشت
آراش گؤرئولیسی = مأمور گشت
آتاک= جسورو بیباک
آتیلقان= جسور وبیباک
آتاردامار= شریان،سرخرگ
آپار-توپار=باشتاب و عجله
آسترونومی= ستاره شناسی
آسترونوت=فضانورد
آنسیزین= ناگهانی،غفلتا
آنکئت= همه پرسی
آنالیز= تجزیه
آندیرماق=تداعی کردن،به یادآوردن
آنگاریا= بیگاری
آلای=مسخره،استهزاء
آلای ائتمک= مسخره کردن
آلایلی گولومسه مه= پوزخند
**
آزدیرماق=منحرف کردن
آیراج= جدا کننده
آیلاق=بیکار،معطل
آیقیری=مغایر،مخالف،ضد
آیریجالیق= تبعیض
آیقیت= ابزار
آنتولوژی= گلچین ادبی
آنیت= بنا و آثار  یادگار
آنی= خاطره،یاد مانده
آمبارگو= تحریم،منع
آلینقان= زودرنج
آلیملی=گیرا،جذاب
آلان = میدان،سطح
آلقی= ادراک،فهم
آلقیلاماق=درک کردن
آتلاتماق= پشت ِ سرگذاشتن
آلت یاپی= زیربنا
اوست یاپی= روبنا
آیاقچی= پادو
آللیق= شفق
آتکی= شال
آراچی= واسطه ،میانجی
آراچیلیق= وساطت،میانجیگری
آجینماق= به حال کسی دل سوختن
آجیما=ترحم کردن، دل سوختن
آجیماسیز=بیرحم
آجیماسیزجا=بیرحمانه
آجئنتا= نماینده
آگئنتا=نماینده
آگئنت لیک= نمایندگی

بیرنئچه سؤزجوک
آغیرلاما= بزرگداشت،گرامیداشت
آغیرلاماق=گرامی داشتن،تکریم
آجیما=تخمیر،ترشیدگی
آجیما=درد،رحم ،دلسوزی
آجیماسیز= بدون ترحم
آجیماسیزجا=بیرحمانه
آجیناجاق= تاسف آور،قابل ترحم،اسفبار
آجیناجاقلی=رقت بار،ترحم انگیز
آجینماق= افسوس خوردن،ترحم کردن
آچماز=بن بست، مسدود،بسته
آچمازا دوشمک=در بن بست گیر کردن.
آچیلماز= غیرقابل حل،گشوده ناشدنی
آرغاج کئچمک= زیر زیرکی کار را خراب کردن
آرقیش= کاروان
آسما کؤرپو= پل معلق
آسیلقان= رخت آویز،چوب رخت
آسیلقان= معلق
آشقین= لبریز،ازحد گذشته
آشما= معبر،گذرگاه،گذر
آشیری= زیاده از حد،افراطی
داغ آشیری= آنطرف کوه
گون آشیری= یک روز در میان
آشاغیلاییجی= تحقیرکننده
آچیب آغارتماق=پرده دری،افشاگری،علنی کردن،کاملا برملاکردن
آچیق -ساچیق= صریح و بی پروا
آخارسیز=راکد،ساکن
آبارتماق=غلو کردن،مبالغه گویی کردن
آزای= گله ،شکایت،گلایه
آزایلانماق= گله کردن
ایزآزدیرماق=رد گم کردن
آزغین=گمراه،منحرف
آزغین= گمراه،منحرف
آزغین= وقیح وبیشرم
آزغین= شرور،خیره سر
آزغینلیق=شرارت،خشونت،انحراف
آزمانلیق=تنومندی،هیولا وار
آشیریم= گذرگاه،تنگه،
آشیریم=کمره ی کوه ،تپه،تیغه ی کوه
آشیلماز= صعب العبور
آشیندیریجی=دارای خاصیت سایندگی،خورندگی
آشینماق= ساییده شدن
آشینماق= فرسمده شدن و تحلیل شدن
آشینماق= استهلاک
آغ جییه ر لیک= بزدلی،ترسویی
آغ یالان=دروغ محض و آشکار
آغارتما= افشاگری
گؤزآغارتماق=چشم غره
آغاجلاماق= چوبکاری کردن،چو ب زدن
اغریسیزلاشدیرماق=بیحس کردن
آغرینماق=سهل انگاری کردن،کاهلی

 


بیرنئچه سؤزجوک


بیر نئچه سؤزجوک:
----------------------
آزینلیق = اقلیت                               آرد= دنباله(دال)
آزغینلیق= گمراهی،ضلالت             آردیجیل= دنباله دار،مسلسل وار
آخین = جریان                                  آردینجا = بدنبال ِ     
آخین= هجوم،حمله                         آراماق= تحقیق کردن،جستجوکردن،تفحص
آخیجی = جاری،سیال،روان             آراییش =تحقیق،جستجو
آخیم = جریان،مسیر ِجریان             آسیلی= وابسته ،آویخته
آرخا= پشت،پشتیبان، پناه               آسیلی لیق= وابستگی                                  
آلان = زمینه،میدان                         آرخالانماق =تکیه کردن،موردپشتیبانی قرار گرفتن     
آلاق اوتلار = علفهای هرز               آرا-سیرا= گاه گداری،تک و توک
آل = سرخ                                      آنماق = یادکردن
آلتون = طلا                                     آنیلماق= یادشدن،به یادآورده شدن
آلقیش = تشویق                           آلیجی=گیرا،جذاب، گیرنده
آتیجی = تیرانداز                             آلیجی =خریدار،مشتری
آتیجیلیق = تیراندازی                        آچی =زاویه(باخیش آچیسی=زاویه ی دید،نقطه نظر)
آرالیق سیز= بدون وقفه                   آچیق=باز
آجی = درد                                      آچیق = آشکار
آجیناجاقلی= دردآور،جانگداز،تأثرانگیز
آبیده = اثر تاریخی                           آچیق لیق= صراحت،بازبودن،واضح بودن
آدا= جزیره                                       آلوو =شعله ی آتش
آیراج= جدا کننده
آیقیری=مغایر،مخالف،ضد               آلوولانماق= اشتعال


 


بیرنئچه سؤزجوک


ایللر اؤنجه ،کندیمه بیر سؤزجوک توپلوسو بیریکدیرمیشدیم.یازیلاریمدا  احتیاج دویدوغوم سؤزجوکلردی اونلار. بو سؤزجوکلر ،سروریم،استادیم، او زمانلار تیتره ک قلمیمه اوره ک - دیره ک اولان عزیز یحیی شیدانین  سوزکئجیندن
 کئچه رک،مهد آزادی نین تورکجه صحیفه سینده آردیجیل اولاراق چاپا وئریلدی.
بو سؤزجوکلر ین ،یازدیقلاریمدا منه چوخ یارارلی اولدوقلاریندان دولایی ،اونلاری هر کس له پایلاشماق ایسته میشدیم.آنجاق اونلاری  به یه ننلر سوسدو، به یه نمه ینلر اوستومه آغاج گؤتوردو!
تک باشیما قالدیغیم او گونلرده یالنیز جا قدری قیمتی هله ده لاییقینجه بیلینمه ین سایقی ده یر استاد یحیی شیدا منه آرخا چیخدی.
گنجلیگینی ،بوتون عؤمرونو ، آذربایجانین کولتور و ادبیاتینا فدا ائدن ،فرهنگ پرور ، ضیالی ،درین باخیشلی یحیی شیدا جنابلاری ! یورغون اللرینیزی اؤپوب آلنینا قویماسا دا آذربایجان،  هئچ آلدیرمایین سیز ،ایگید اوغوللارینا جفاکار داورانماق رسم دیر بیزیم ائللرده!..

بیریکدیردیگیم سؤزجوکلری، اونلارا احتیاج دویانلارا اتحاف ائدیرم،بلکه بیریلرینه یاراریم توخونسون دئیه. أیریسی،أکسیگی،یالنیشلاری وارسا ،عفوینیزه سیغیناراق دوزه لتمه سینده فکرلرینیزی و یاردیملارینیز دیله ییرم.


آلت یاپی = زیربنا                                                  آسیمیلاسیون=تحلیل،حل شدن،اضمحلال
آنلاییش= فهم ،درک                                             آیدین= روشن و واضح
آنلاییشلی= فهیم،مدرک                                      آیدینلادیجی= مبین،روشن کننده
آماج= هدف                                                          آیدین = روشنفکر
آماجلی= هدفمند،هدفدار                                    آری= ناب، پاک
آیاقلانما=قیام                                                      آری= زنبور
آچیقلاما= توضیح، افشا                                       آریتماق=پاک کردن،خالص کردن
آچیقلاماق=توضیح  دادن                                             آرینماق=برائت جستن
آچیقلاما= ایضاح                                                  آراچیلیق=وساطت،میانجیگری
آچیقلاییجی= توضیح دهنده                                  آرتیش= افزایش،فزونی
آداق= نذر                                                            آرتیق= اضافه ،زیاد
آداماق=نذرکردن،وقف کردن،عهدکردن.                  آرتیق= دیگر،بعد از این
آدای=کاندید                                                         آرتیم= افزوده،افزایش،ری
آچیلیش=افتتاح                                                     آرتیملی= فزاینده
آچیلیش تؤره نی= مراسم افتتاحیه                       آرخئولوژی=آرکئولوژی= باستانشناسی
آلداتماق=فریب دادن                                           آرخئولوق=باستانشناس
آلداتماجا=فریب،نیرنگ                                         آچیق سؤزلولوک= صراحت لهجه، رک بودن
آلدانما=فریب خوردن                                             آنی=خاطره                                        
آنایاسا= قانون اساسی                                        آنیمساماق=به یاد آوردن    
آنایول= شاهراه                                                    آنیمساتماق= خاطرنشان کردن
آنا فکر= تفکر اصلی                                              آنتروپولوژی= مردم شناسی
آغما= شهاب                                                         آرخا = پشت،وراء
آخیم= جریان                                                        آرخایین=مطمئن،خاطرجمع
آخین= هجوم،حمله                                             آلاجاقلی= بستانکار (متضاد وئره جکلی)
آخینتی=جریان ،سیَلان                                         آراش= گشت
آخارسیز=راکد                                                      آتاق= جسور،بی باک
آغ یووار=گلبول سفید                                          آتاردامار=شریان،سرخرگ
آل یووار=گلبول قرمز                                              آپارتوپار=باشتاب و عجله
آلپ= قهرمان،شجاع،دلاور                                    آنسیزین=ناگهانی،غفلتا
آلاقارانلیق=هوای گرگ ومیش ِصبح                      آنکئت= همه پرسی
آلاتورانلیق= هوای گرگ ومیشِ عصر                      آنالیز=تجزیه
آجار=نو،تازه                                                          آنلاشیلان= مفهوم،(ازقرار  معلوم)
آجار= قوی، پرطاقت                                             آنلاشیلماز=نامفهوم